Na podstawie Projektu z dnia 8 czerwca 2026 r. ustawy o zmianie ustawy
— Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce
Wprowadzenie
System oceny działalności naukowej w Polsce wchodzi w kolejny etap zmian. Nowy model przewidziany dla okresu 2026–2030 stanowi istotną modyfikację dotychczasowego sposobu oceniania jednostek systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Najważniejszą zmianą jest odejście od modelu koncentrującego się wyłącznie na dyscyplinowej ewaluacji jakości działalności naukowej i wprowadzenie dwufilarowego modelu oceny działalności naukowej podmiotu.
Nowy system zakłada zatem równoległe spojrzenie na działalność naukową z dwóch perspektyw. Pierwsza dotyczy jakości działalności naukowej prowadzonej w poszczególnych dyscyplinach. Druga obejmuje całościową, ekspercką ocenę potencjału instytucji w zakresie nauki i kształcenia. Oznacza to przesunięcie akcentu z samego poziomu osiągnięć naukowych na szerszą ocenę sposobu funkcjonowania instytucji, jej strategii, potencjału kadrowego, warunków prowadzenia badań, wykorzystania wyników badań oraz relacji z otoczeniem społecznym i gospodarczym.
Nowy model należy zatem postrzegać nie tylko jako zmianę technicznych zasad naliczania punktów, ale jako zmianę filozofii oceny działalności naukowej. O jakości instytucji decydować będzie zarówno to, jakie wyniki naukowe osiąga, jak i to, czy posiada trwały potencjał do prowadzenia, rozwijania i wykorzystywania działalności naukowej.
Dwa filary nowego modelu
Podstawą nowego systemu jest art. 264a ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, zgodnie z którym ocena działalności naukowej podmiotu obejmuje dwa elementy:
- ewaluację jakości działalności naukowej przeprowadzaną w ramach dyscyplin, w których podmiot prowadzi działalność naukową;
- ocenę potencjału podmiotu w zakresie nauki i kształcenia.
Pierwszy filar pozostaje więc związany z kategorią naukową przypisywaną w poszczególnych dyscyplinach. Drugi ma charakter instytucjonalny i holistyczny. Nie służy wyłącznie ocenie konkretnych publikacji, projektów czy osiągnięć, lecz ma umożliwić ekspertom ocenę całego podmiotu i jego zdolności do długofalowego prowadzenia działalności naukowej.
Jest to zasadnicza różnica w stosunku do modelu, w którym głównym przedmiotem zainteresowania były osiągnięcia przypisane do poszczególnych dyscyplin.
W nowym systemie obok odpowiedzi na pytanie:
„Jakiej jakości są wyniki działalności naukowej ?”
pojawia się pytanie:
„Czy podmiot jest dobrze zorganizowany i posiada warunki oraz potencjał do dalszego rozwoju nauki i kształcenia ?”
To właśnie połączenie jakości wyników z oceną potencjału instytucjonalnego stanowi najważniejszą cechę nowego modelu oceny działalności naukowej.
Pierwszy filar – ewaluacja jakości działalności naukowej
Pierwszy filar stanowi zmodyfikowana ewaluacja jakości działalności naukowej
w dyscyplinach.
W ramach tego filaru zachowana zostaje kategoria naukowa: A+, A, B+, B albo C.
Ocena obejmuje trzy podstawowe obszary:
— poziom naukowy lub artystyczny prowadzonej działalności;
— efekty finansowe badań naukowych i prac rozwojowych;
— wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki.
Oznacza to zachowanie podstawowej konstrukcji znanej z dotychczasowego systemu, ale przy jednoczesnym istotnym przemodelowaniu sposobu oceny osiągnięć.
Poziom naukowy lub artystyczny
Pierwszym kryterium pozostaje poziom naukowy lub artystyczny prowadzonej działalności. Szczególne znaczenie uzyskują jednak limity liczby osiągnięć naukowych lub artystycznych podlegających ocenie.
Limity mają być ustalane dla każdej dyscypliny z uwzględnieniem liczby pracowników i doktorantów prowadzących działalność naukową, przeliczonej na pełny wymiar czasu pracy, a także ich przynależności do określonych grup stanowisk.
W praktyce oznacza to konieczność odejścia od strategii polegającej na maksymalizowaniu liczby wykazywanych osiągnięć. Znaczenia nabiera natomiast selekcja najlepszych osiągnięć.
Zmiana sposobu ustalania potencjału kadrowego
Jedną z najważniejszych zmian praktycznych jest nowy sposób ustalania liczby N.
Zmiana ta ma istotne konsekwencje organizacyjne. W nowym systemie znaczenie ma nie tylko liczba pracowników, lecz także struktura zatrudnienia oraz rzeczywiste zaangażowanie poszczególnych osób w działalność naukową.
Istotne jest również odejście od oceny potencjału kadrowego wyłącznie przez pryzmat stanu zatrudnienia w jednym momencie. Warunek zatrudnienia ma być odnoszony do każdego roku okresu objętego ewaluacją. W dyscyplinie ewaluacja jest prowadzona w podmiocie zatrudniającym według stanu na dzień 31 grudnia każdego roku co najmniej 10 pracowników prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy.
Wprowadza to do systemu element stabilności potencjału kadrowego. Dla instytucji oznacza to konieczność planowania zatrudnienia naukowego w dłuższej perspektywie, a nie wyłącznie dostosowywania struktury zatrudnienia do momentu rozpoczęcia ewaluacji.
Likwidacja slotów i zniesienie kary za „N0”
Jedną z najbardziej widocznych zmian w stosunku do dotychczasowego modelu jest likwidacja slotów i udziałów jednostkowych w publikacjach naukowych oraz kary za „N0”.
W nowym systemie wykazywana będzie ściśle określona liczba publikacji naukowych. Jednocześnie przewidziano możliwość uwzględniania w ewaluacji podręczników akademickich.
Zmiana ta w istotny sposób wpłynie na politykę publikacyjną podmiotów. Dotychczasowe kalkulacje związane z udziałami jednostkowymi i optymalizacją slotów tracą swoje znaczenie. Zasadniczym zadaniem jednostki staje się natomiast identyfikowanie i wybór osiągnięć, które w największym stopniu wzmacniają poziom ocenianej dyscypliny.
W konsekwencji nowy model prowadzi do większego znaczenia jakości i strategicznego wyboru osiągnięć, a mniejszego znaczenia czysto ilościowego zarządzania dorobkiem.
Efekty finansowe badań i prac rozwojowych
Drugim obszarem pierwszego filaru pozostają efekty finansowe badań naukowych i prac rozwojowych.
Tym samym system nadal będzie uwzględniał ekonomiczny wymiar działalności naukowej. Znaczenie ma nie tylko samo prowadzenie badań, lecz również zdolność podmiotu do pozyskiwania i wykorzystywania środków związanych z działalnością naukową i pracami rozwojowymi.
W praktyce oznacza to potrzebę traktowania działalności grantowej, projektowej i badawczo-rozwojowej jako elementu systemowego zarządzania działalnością naukową, a nie wyłącznie jako dodatkowej aktywności poszczególnych zespołów.
Wpływ działalności naukowej na społeczeństwo i gospodarkę
Trzecim elementem ewaluacji jakości działalności naukowej pozostaje wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki.
Oznacza to utrzymanie znaczenia działań, których rezultaty wykraczają poza samą wspólnotę akademicką. Szczególnego znaczenia nabiera zatem umiejętność wykazania związku pomiędzy prowadzoną działalnością naukową a jej rzeczywistymi efektami dla społeczeństwa, gospodarki, kultury lub innych obszarów funkcjonowania państwa.
Z punktu widzenia podmiotów oznacza to konieczność systematycznego dokumentowania nie tylko samych badań, ale również ich rezultatów, odbiorców, sposobów wykorzystania oraz znaczenia osiągniętych efektów.
Drugi filar – ocena potencjału w zakresie nauki i kształcenia
Najbardziej jakościową zmianą nowego modelu jest wprowadzenie drugiego filaru, czyli eksperckiej oceny potencjału podmiotu w zakresie nauki i kształcenia.
Ocena ta ma charakter instytucjonalny i holistyczny. Ma obejmować aspekty funkcjonowania podmiotu, które wykraczają poza sam poziom naukowy lub artystyczny.
Podstawą oceny będą informacje wprowadzone przez podmiot do systemu teleinformatycznego POL-on, a sama ocena będzie przeprowadzana jako ocena ekspercka.
Drugi filar obejmuje trzy podstawowe kryteria:
— możliwość rozwoju podmiotu w zakresie działalności naukowej;
— aktywność podmiotu związana z tworzeniem przyjaznego i zrównoważonego środowiska pracy naukowej;
— upowszechnianie wyników badań naukowych i prac rozwojowych, w tym przez różne formy kształcenia.
Możliwość rozwoju podmiotu w zakresie działalności naukowej
Pierwszy obszar drugiego filaru odnosi się do zdolności instytucji do długofalowego rozwoju.
Ocena ma uwzględniać m.in.:
— strategię rozwoju działalności naukowej;
— zdolność do planowania i prowadzenia działalności naukowej w dłuższej perspektywie;
— sposób organizacji badań naukowych i prac rozwojowych;
— politykę wspierania zespołów badawczych;
— zdolność pozyskiwania i wykorzystywania zasobów niezbędnych do prowadzenia działalności naukowej;
— działania ukierunkowane na rozwój potencjału kadrowego i infrastrukturalnego.
W konsekwencji instytucja powinna być przygotowana nie tylko do wykazania dotychczasowych sukcesów, ale również do przedstawienia przekonującej odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób zamierza rozwijać działalność naukową w przyszłości.
Środowisko pracy naukowej i kultura organizacyjna
Drugi obszar potencjału dotyczy jakości środowiska, w którym prowadzona jest działalność naukowa.
W tym zakresie znaczenie mają m.in.:
— warunki prowadzenia działalności naukowej;
— działania wspierające awans naukowy pracowników na różnych etapach kariery;
— przejrzystość zasad oceny okresowej pracowników;
— kodeks etyki wspólnoty akademickiej;
— wzmacnianie zasad etycznych;
— przeciwdziałanie nieetycznym i niepożądanym praktykom publikacyjnym;
— wspieranie rzetelności naukowej;
— stabilność i jakość środowiska pracy;
— rozwiązania sprzyjające interdyscyplinarności i odpowiedzialnemu zarządzaniu działalnością naukową.
Oznacza to, że polityka kadrowa, organizacyjna i etyczna przestaje być wyłącznie wewnętrzną kwestią zarządzania podmiotem. W nowym systemie staje się potencjalnie jednym z elementów podlegających eksperckiej ocenie.
Szczególnego znaczenia nabiera zatem spójność pomiędzy deklarowanymi zasadami a rzeczywistym funkcjonowaniem instytucji.
Upowszechnianie wyników badań i transfer wiedzy
Trzeci element oceny potencjału odnosi się do wykorzystania rezultatów działalności naukowej poza samym procesem badawczym:
— wykorzystywanie rezultatów działalności naukowej poza procesem badawczym;
— wykorzystywanie wyników badań do prowadzenia kształcenia;
— działalność popularyzującą naukę;
— przeciwdziałanie dezinformacji naukowej;
— popularyzację rzetelnej wiedzy;
— budowanie zaufania do nauki;
— współpracę z otoczeniem społeczno-gospodarczym;
— transfer wiedzy.
Jest to wyraźny sygnał, że nowy model oceny traktuje uczelnie i inne podmioty nauki jako instytucje pełniące szerszą funkcję społeczną. Rezultaty badań powinny być nie tylko publikowane, lecz także wykorzystywane w dydaktyce, gospodarce, administracji, kulturze oraz w komunikacji ze społeczeństwem.
Znaczenie zmian organizacyjnych
— nowe regulacje wymagają od podmiotów odpowiednio wczesnego rozpoczęcia działań dostosowawczych. Istnieje realna potrzeba przygotowania lub dostosowania kodeksu etyki wspólnoty akademickiej, kryteriów oceny okresowej pracowników, statutów oraz struktur związanych z funkcjonowaniem dyscyplin;
— jest to szczególnie istotne dlatego, że drugi filar oceny odnosi się nie tylko do rezultatów, lecz także do sposobu funkcjonowania instytucji;
— w konsekwencji polityka naukowa podmiotu powinna zostać powiązana z polityką kadrową, organizacyjną, dydaktyczną, finansową i komunikacyjną.
Konsekwencje dla zarządzania podmiotem
Nowy model wymaga zmiany sposobu zarządzania działalnością naukową. Ewaluacja nie może być już traktowana jako proces rozpoczynający się dopiero w ostatnim roku okresu oceny.
Skuteczne przygotowanie powinno obejmować cały okres 2026–2030 i koncentrować się na kilku obszarach:
Po pierwsze, konieczne jest strategiczne zarządzanie potencjałem kadrowym. Stabilność zatrudnienia w poszczególnych dyscyplinach nabiera bezpośredniego znaczenia dla możliwości poddania się ewaluacji.
Po drugie, należy prowadzić systematyczne zarządzanie osiągnięciami naukowymi. Likwidacja slotów oznacza konieczność odejścia od dotychczasowych mechanizmów optymalizacji udziałów publikacyjnych i skoncentrowania się na najlepszych osiągnięciach.
Po trzecie, konieczne jest dokumentowanie wpływu działalności naukowej. Dowody wpływu powinny być gromadzone na bieżąco, a nie dopiero w momencie przygotowywania dokumentacji ewaluacyjnej.
Po czwarte, instytucja powinna rozwijać system zarządzania potencjałem naukowym, obejmujący strategię, organizację badań, politykę kadrową, infrastrukturę, pozyskiwanie finansowania i wspieranie zespołów badawczych.
Po piąte, konieczne jest tworzenie wysokiej jakości środowiska pracy naukowej, w tym transparentnych zasad awansu i oceny okresowej, mechanizmów wspierania kariery naukowej, zasad etycznych oraz rozwiązań sprzyjających interdyscyplinarności.
Po szóste, należy rozwijać system transferu wiedzy i popularyzacji nauki, ponieważ działalność naukowa będzie oceniana również z perspektywy jej wykorzystania w kształceniu oraz relacjach z otoczeniem społecznym i gospodarczym.
Podsumowanie
Z punktu widzenia zarządzania instytucją oznacza to, że ewaluacja przestaje być wyłącznie oceną dorobku naukowego, a staje się również oceną zdolności instytucji do tworzenia warunków dla trwałego rozwoju nauki.
W praktyce największym wyzwaniem dla podmiotów będzie więc stworzenie spójnego systemu zarządzania działalnością naukową, w którym polityka kadrowa, publikacyjna, projektowa, finansowa, organizacyjna, etyczna, dydaktyczna i związana z oddziaływaniem społecznym będą wzajemnie się uzupełniały.
Można zatem przyjąć, że zasadnicza zmiana filozofii nowego modelu sprowadza się do odejścia od pytania:
„Ile i jakie osiągnięcia naukowe posiada podmiot ?”
na rzecz szerszego pytania:
„Jakiej jakości działalność naukową prowadzi podmiot, jaki jest jej wpływ oraz czy instytucja posiada trwały potencjał organizacyjny, kadrowy i strategiczny do dalszego rozwoju nauki i kształcenia ?”
Jeśli chcą Państwo przygotować swoją jednostkę do ewaluacji zgodnie z aktualnymi przepisami, zapraszamy na specjalistyczne szkolenie poświęcone praktycznym aspektom tego procesu:
"Nowy model ewaluacji działalności naukowej 2026–2030 - Aspekty formalno-prawne i praktyczne"
